BRICS có thể làm rung chuyển nền tảng hệ thống Đô la Mỹ: Cuộc đua xây dựng trật tự tài chính đa cực

Với GDP theo sức mua tương đương vượt 40% toàn cầu và hơn 65% thương mại nội khối được thanh toán bằng nội tệ, BRICS đang biến tham vọng xây dựng hệ thống tài chính độc lập thành một xu thế không thể đảo ngược.

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu ngày càng phức tạp, nhóm BRICS mở rộng đang định hình lại những nguyên tắc cơ bản của tài chính quốc tế. Với tổng GDP theo sức mua tương đương (PPP) đạt 40,2% toàn cầu vào năm 2024, vượt xa con số 28,8% của G7, và kim ngạch thương mại nội khối lên tới 1 nghìn tỷ USD, BRICS không còn là một khái niệm kinh tế thuần túy mà đã trở thành một trung tâm quyền lực thực thụ.

Sự kiện đóng băng tài sản Nga năm 2022, được nhiều quốc gia coi như một hành động “tịch thu”, đã trở thành cú sốc cấu trúc đầu tiên kể từ Thế chiến II, thúc đẩy một cuộc tái định hướng chiến lược trên quy mô lớn. Kể từ đó, động lực xây dựng một hệ sinh thái tài chính song song, có khả năng chống chịu và độc lập hơn với những công cụ trừng phạt của phương Tây, đã trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Sự thách thức cấu trúc đối với trật tự Petrodollar

Hệ thống đô la Mỹ, được củng cố vững chắc bởi cơ chế petrodollar, từ lâu đã là nền tảng của trật tự kinh tế toàn cầu. Cơ chế này tạo ra một vòng tuần hoàn khép kín: dầu mỏ toàn cầu được định giá và thanh toán bằng USD, sau đó thặng dư thương mại từ các nước xuất khẩu dầu được tái đầu tư vào thị trường trái phiếu Kho bạc Mỹ.

Đây chính là “cỗ máy tái chế” tài trợ cho ảnh hưởng địa chính trị và các cuộc chiến của Mỹ. Tuy nhiên, như phân tích của nhà báo chiến lược Pepe Escobar, nước Mỹ ngày nay đang phải đối mặt với một lựa chọn cấu trúc không thể tránh khỏi: một là duy trì chi tiêu quân sự khổng lồ, như ngân sách 1,5 nghìn tỷ USD mà chính quyền Trump từng đề xuất, hai là tiếp tục thống trị hệ thống tài chính quốc tế. Họ khó có thể làm cả hai.

Theo phân tích của Giáo sư Michael Hudson, từ Đại học Missouri, sự kiện năm 2022 chỉ là một phần trong chiến lược lớn hơn nhằm duy trì quyền bá chủ. Ông gọi đó là “vũ khí hóa thương mại dầu mỏ” – nền tảng của trật tự thế giới theo luật lệ do Mỹ dẫn dắt. Khả năng kiểm soát các tuyến đường năng lượng và hệ thống thanh toán cho phép Mỹ tạo ra những “điểm nghẽn” chiến lược, gây áp lực buộc các quốc gia khác phải tuân theo.

Điều này được minh chứng rõ ràng trong trường hợp của Đức sau khi dòng chảy năng lượng từ Nga bị cắt đứt, dẫn đến quá trình phi công nghiệp hóa và mất khả năng cạnh tranh. Do đó, việc Nga và Venezuela tiếp tục xuất khẩu dầu mỏ một cách độc lập đã “làm suy yếu khả năng của các quan chức Mỹ trong việc sử dụng dầu mỏ làm vũ khí”, như Hudson đã chỉ ra.

Hệ quả của những động thái này là sự thay đổi mạnh mẽ trong chính sách dự trữ toàn cầu. Đồng đô la Mỹ trong cơ cấu dự trữ ngoại hối toàn cầu đã giảm xuống dưới 40%, mức thấp nhất trong ít nhất hai thập kỷ. Trong khi đó, các ngân hàng trung ương trên khắp thế giới đang “tích trữ vàng như điên”, với tổng giá trị dự trữ vàng toàn cầu đã vượt qua 4 nghìn tỷ USD, vượt xa tổng dự trữ của đồng Euro, Yên Nhật và Bảng Anh cộng lại. Đây không chỉ là sự điều chỉnh chiến lược mà còn là một bước di chuyển địa chính trị rõ ràng.

Phòng thí nghiệm tài chính BRICS: Kiến tạo các lựa chọn thay thế

Đối mặt với những rủi ro hệ thống, BRICS đã chuyển từ lời nói sang hành động cụ thể, xây dựng một “phòng thí nghiệm tài chính” đa dạng với nhiều sáng kiến song song. Mục tiêu không phải là lật đổ hệ thống hiện tại một cách đột ngột, mà là kiến tạo những lựa chọn khả thi, giúp giảm thiểu sự phụ thuộc và tăng cường khả năng chủ động.

Sáng kiến Thanh toán Xuyên biên giới và BRICS Bridge

Theo báo cáo chuyên sâu của Hội đồng Chuyên gia BRICS (Nga), hai trụ cột chính được phê duyệt trong Tuyên bố Kazan 2024 là Sáng kiến Thanh toán Xuyên biên giới BRICS (BCBPI) và BRICS Bridge. BCBPI đặt ra một loạt phương pháp tiếp cận chung nhằm đẩy nhanh và đơn giản hóa thanh toán, phát triển các quy tắc tiêu chuẩn, đồng thời thúc đẩy việc sử dụng nội tệ.

Trong khi đó, BRICS Bridge được thiết kế như một hệ thống tin nhắn tài chính và thanh toán quốc tế độc lập, hoạt động bên ngoài cơ sở hạ tầng ngân hàng truyền thống như SWIFT – vốn xử lý hơn 1 nghìn tỷ USD giao dịch mỗi ngày. Hệ thống này hướng tới việc cho phép các quốc gia trao đổi tiền tệ trực tiếp, loại bỏ bước trung gian chuyển đổi sang đô la Mỹ.

Tuy nhiên, dự án vẫn đang trong giai đoạn đầu do tính nhạy cảm với các lệnh trừng phạt. Việc triển khai đầy đủ sẽ đòi hỏi những điều chỉnh pháp lý đáng kể tại các quốc gia thành viên.

The Unit: Đề xuất đột phá về “tiền tệ phi chính trị”

Có lẽ đề xuất táo bạo và mang tính cấu trúc nhất là “The Unit”. Được tiết lộ lần đầu bởi Sputnik vào năm 2024 và dựa trên nghiên cứu của học giả Sergey Glazyev, The Unit không phải là một loại tiền mã hóa hay stablecoin thông thường. Nó được định nghĩa chính xác hơn là một token thương mại dựa trên blockchain – một đơn vị tính toán phi chủ quyền dùng để thanh toán trong thương mại và tài chính giữa các nước tham gia.

Điểm mấu chốt tạo nên sức hấp dẫn của The Unit nằm ở cơ cấu dự trữ của nó: 60% vàng và 40% một rổ các loại tiền tệ BRICS+ đa dạng. Cơ cấu này nhằm cung cấp một công cụ lưu trữ giá trị ổn định, chống lại lạm phát và sự biến động của các loại tiền pháp định thông thường.

Dự kiến hoạt động trên nền tảng blockchain Cardano để đảm bảo tính bảo mật và chi phí giao dịch thấp, The Unit được kỳ vọng sẽ trở thành phương tiện thanh toán xuyên biên giới hiệu quả. Ngay cả JP Morgan cũng thừa nhận đây là đề xuất phi đô la hóa “có lẽ được xây dựng kỹ lưỡng nhất” trong không gian giao dịch dành cho BRICS+. Một nguyên mẫu đã được trình diễn tại Moscow vào năm 2025, với kế hoạch ra mắt chính thức vào đầu năm 2026.

BRICS Pay: Hệ sinh thái thanh toán đa năng và hòa nhập

BRICS Pay thể hiện một tầm nhìn thực tế và rộng lớn hơn: xây dựng một cơ sở hạ tầng chiến lược cho một hệ thống tài chính “phi tập trung, bền vững và hòa nhập”. Hiện đang trong giai đoạn thử nghiệm kéo dài đến năm 2027, BRICS Pay tập trung vào hai phân khúc chính.

Đối với người tiêu dùng, hệ thống này cho phép khách du lịch và doanh nhân thanh toán qua mã QR mà không cần mở tài khoản ngân hàu địa phương hay đổi tiền, chỉ bằng cách liên kết thẻ Visa hoặc Mastercard hiện có với ứng dụng. Tính năng này đã được thử nghiệm thành công tại Diễn đàn Kinh doanh BRICS ở Moscow vào tháng 10/2024.

Trên phương diện doanh nghiệp, BRICS Pay đang phát triển để trở thành một cổng thanh toán B2B, kết nối các hệ thống thanh toán hiện có của các quốc gia và tự động tìm ra tuyến đường hiệu quả nhất cho các giao dịch xuyên biên giới. Trên trang web chính thức, BRICS Pay nhấn mạnh triết lý “không phải là sự thay thế, mà là sự bổ sung” cho các mạng lưới như SWIFT, Visa hay Mastercard, cung cấp một lựa chọn song song và tương thích.

CIPS và mBridge: Những trụ cột tiên phong

Song song với các sáng kiến đa phương, một số hạ tầng quốc gia đã phát triển vượt bậc và đang đóng vai trò nòng cốt. Hệ thống Thanh toán Liên ngân hàng Xuyên biên giới Trung Quốc (CIPS), dựa trên đồng Nhân dân tệ, là minh chứng rõ ràng nhất.

Tính đến tháng 11/2025, CIPS đã có 190 thành viên trực tiếp và 1,567 thành viên gián tiếp từ 124 quốc gia và vùng lãnh thổ, phục vụ hơn 5,000 tổ chức ngân hàng toàn cầu. Hệ thống này xử lý khối lượng giao dịch khổng lồ, đạt 180 nghìn tỷ Nhân dân tệ (tương đương khoảng 25 nghìn tỷ USD) trong năm 2025, với độ sẵn sàng hệ thống lên tới 99.999%.

Giáo sư Michael Hudson nhận định rằng “đường ít trở ngại nhất là theo hệ thống Trung Quốc đã sẵn có”. Đồng quan điểm, Paulo Nogueira Batista Jr., cựu Phó Chủ tịch Ngân hàng Phát triển Mới (NDB) của BRICS, thừa nhận rằng quốc tế hóa quy mô lớn đồng Nhân dân tệ là kịch bản khả thi nhất trong ngắn và trung hạn, mặc dù Trung Quốc vẫn còn thận trọng.

Bên cạnh đó, dự án mBridge – một nền tảng đa tiền tệ kỹ thuật số ngân hàng trung ương (CBDC) do Viện Tiền tệ Kỹ thuật số của Ngân hàng Nhân dân Trung Quốc và Cơ quan Tiền tệ Hồng Kông đồng dẫn dắt – đã truyền cảm hứng trực tiếp cho ý tưởng về BRICS Bridge. Hiện có 5 thành viên chính thức và hơn 30 quốc gia quan tâm tham gia, mBridge cho thấy tiềm năng hợp tác kỹ thuật trong lĩnh vực này.

Các trường hợp thử nghiệm tại Venezuela và Iran

Lý thuyết về một hệ thống tài chính độc lập được kiểm chứng qua thực tế tại một số quốc gia then chốt. Venezuela và Iran trở thành những “trường hợp quan trọng” minh họa cho khả năng sống sót bên ngoài hệ thống đô la Mỹ.

Venezuela, dù chỉ cung cấp khoảng 4% lượng dầu nhập khẩu của Trung Quốc, đã phải hứng chịu các biện pháp trừng phạt và can thiệp nghiêm trọng từ Mỹ. Tuy nhiên, quốc gia Nam Mỹ này đã tìm được lối thoát bằng cách bán dầu trực tiếp cho Trung Quốc và thanh toán bằng Nhân dân tệ. Động thái này, cùng với việc công bố kế hoạch định giá dầu bằng các loại tiền tệ không phải đô la từ năm 2017, là một thách thức trực tiếp đối với hệ thống petrodollar.

Iran đóng vai trò thậm chí còn quan trọng hơn trong bức tranh chiến lược. Với 95% lượng dầu xuất khẩu sang Trung Quốc được thanh toán bằng Nhân dân tệ, Iran đã xây dựng thành công một kênh thương mại năng lượng hoàn toàn nằm ngoài vòng kiểm soát của Mỹ. Những nỗ lực phá hoại ổn định hay thay đổi chế độ nhằm vào Iran, như phân tích của Escobar, cho đến nay đều thất bại.

Thành công của hai quốc gia này có ý nghĩa then chốt: chúng chứng minh rằng “Global South” có thể thách thức các quy tắc do Mỹ áp đặt. Quan trọng hơn, việc tồn tại những nguồn cung dầu mỏ độc lập này làm suy yếu đáng kể đòn bẩy chiến lược then chốt của Mỹ – khả năng sử dụng năng lượng như một vũ khí để gây áp lực hoặc làm suy yếu các nền kinh tế đối thủ.

Tiến triển và cập nhật

Năm 2025 và 2026 chứng kiến những bước tiến cụ thể hóa các tham vọng. Tại Hội nghị Thượng đỉnh BRICS lần thứ 17 ở Rio de Janeiro vào tháng 7/2025, các nhà lãnh đạo đã cam kết thúc đẩy hội nhập thương mại và phê duyệt cơ chế BRICS Multilateral Guarantees nhằm giảm chi phí tài trợ thương mại.

Tổng thống Nga Vladimir Putin tuyên bố rằng cơ sở hạ tầng hiện có đã đủ để xử lý các khoản thanh toán xuyên biên giới, trong khi Tổng thống Brazil Lula da Silva thúc giục tăng tốc phát triển các phương thức thanh toán thay thế. Trên thực tế, Nga đã xử lý 90% thương mại trong khối bằng nội tệ vào năm 2024.

Về phía Mỹ, các đe dọa áp thuế 10% đối với các quốc gia theo đuổi chính sách “chống Mỹ” từ chính quyền Trump dường như không làm chậm lại làn sóng này, mà trái lại, còn có thể thúc đẩy sự đoàn kết hơn nữa giữa các nước đang phát triển. Đồng thời, BRICS Pay đang trong giai đoạn lập kế hoạch chi tiết, với hy vọng sẽ được triển khai rộng rãi vào cuối năm 2025 hoặc 2026, tích hợp các hệ thống như SPFS của Nga, CIPS của Trung Quốc, UPI của Ấn Độ và Pix của Brazil.

Thách thức và chặng đường phía trước

Dù có nhiều triển vọng, con đường xây dựng một hệ thống tài chính song song vẫn còn vô số chướng ngại. Thách thức nội tại lớn nhất là sự không đồng nhất sâu sắc giữa các thành viên BRICS. Sự khác biệt về hệ thống chính trị, mô hình kinh tế, mức độ phát triển tài chính và thậm chí là mục tiêu đối ngoại khiến việc đạt được sự đồng thuận về các quy tắc và tiêu chuẩn chung trở nên vô cùng phức tạp.

Vấn đề thanh khoản cũng là một rào cản lớn. Ngoài đồng Nhân dân tệ, hầu hết các loại tiền tệ khác trong khối đều có thanh khoản quốc tế thấp, hạn chế khả năng sử dụng rộng rãi trong thương mại toàn cầu. Hơn nữa, ngay cả các giao dịch bằng nội tệ hiện nay đôi khi vẫn phải đi qua các tài khoản đại lý tại ngân hàng Mỹ, khiến chúng không hoàn toàn miễn nhiễm với nguy cơ trừng phạt thứ cấp.

Về mặt chính trị, lập trường của các thành viên cũng khác biệt. Trong khi Nga và Trung Quốc thúc đẩy mạnh mẽ quá trình phi đô la hóa, các quốc gia như Ấn Độ, Brazil và Nam Africa lại tỏ ra thận trọng hơn do vẫn duy trì mối quan hệ kinh tế và chính trị quan trọng với phương Tây. Batista Jr. cũng thẳng thắn cảnh báo về “nguy cơ sáng kiến này sẽ gây ra phản ứng tiêu cực từ phương Tây”, nơi có thể sử dụng các biện pháp đe dọa và trừng phạt mới.

Tầm nhìn dài hạn: Hướng tới một loại tiền tệ dự trữ quốc tế mới

Vượt ra ngoài các hệ thống thanh toán, các nhà tư tưởng trong BRICS đang nuôi dưỡng một tầm nhìn xa hơn: tạo ra một loại tiền tệ dự trữ quốc tế hoàn toàn mới. Ý tưởng này làm sống lại đề xuất “Bancor” của John Maynard Keynes tại Hội nghị Bretton Woods năm 1944 – một loại tiền tệ siêu quốc gia được thiết kế để ngăn chặn mất cân bằng thương mại và chủ nghĩa bảo hộ, nhưng đã bị Mỹ phủ quyết.

Ngày nay, Giáo sư Hudson và ông Batista Jr. đề xuất một mô hình tương tự. Batista Jr. cho rằng cần một nhóm khoảng 15-20 quốc gia từ “Global South”, dẫn đầu bởi BRICS, cùng nhau thành lập một thể chế tài chính quốc tế mới với tư cách là ngân hàng phát hành. Đồng tiền mới này sẽ dựa trên một rổ gia quyền các loại tiền tệ của các nước tham gia, với trọng số được xác định bởi tỷ trọng GDP PPP của mỗi quốc gia.

Nó sẽ chỉ được sử dụng cho các giao dịch quốc tế, lưu thông song song chứ không thay thế các loại tiền tệ quốc gia. “Trọng số cao của đồng Nhân dân tệ, được phát hành bởi một quốc gia có nền kinh tế vững chắc, sẽ tạo lợi thế cho sự tin tưởng vào đồng tiền dự trữ mới,” Batista Jr. nhận định.

Kết luận từ WikiFX

Sự phát triển của các hệ thống tài chính thay thế từ BRICS không nhất thiết báo hiệu sự sụp đổ đột ngột của đồng đô la Mỹ. Thay vào đó, nó đánh dấu sự xuất hiện của một hệ sinh thái tài chính đa cực, nơi các lựa chọn thay thế trở nên khả thi và ngày càng phổ biến.

Như phân tích của Hội đồng Chuyên gia BRICS đã kết luận, việc thiết lập một hệ thống thanh toán xuyên biên giới độc lập trong BRICS không chỉ đang được tiến hành, mà đang trở thành một xu thế không thể đảo ngược. Động lực thúc đẩy không chỉ là ý chí chính trị, mà còn là nhu cầu kinh tế nội tại mạnh mẽ, được thể hiện qua kim ngạch thương mại nội khối khổng lồ và tỷ lệ thanh toán bằng nội tệ ngày càng tăng.

Giáo sư Hudson đã tóm tắt năm mệnh lệnh của cái gọi là “đế chế hỗn loạn”: kiểm soát thương mại dầu mỏ là đặc quyền của Mỹ; dầu mỏ phải được định giá và thanh toán bằng đô la; thặng dư dầu mỏ phải được đầu tư trở lại vào Mỹ; các giải pháp năng lượng xanh thay thế phải bị cản trở; và không có luật lệ quốc tế nào có thể giới hạn các chính sách của Mỹ.

Bằng cách cho phép thương mại dầu mỏ độc lập diễn ra và phát triển các công cụ tài chính để hỗ trợ nó, BRICS đang thách thức trực tiếp từng mệnh lệnh đó. Hành trình này đầy rẫy thách thức về kỹ thuật, chính trị và địa chiến lược, nhưng nó đang mở ra một con đường mang lại hy vọng về một trật tự tài chính toàn cầu đa dạng, cân bằng và kiên cường hơn cho đa số thế giới.